Diagnostyka: W jaki sposób rozpoznaje się osteoporozę?

Jakie badania należy wykonać? Które z badań kontrolnych wykazuje największą skuteczność? Które z badań służą do oceny masy mineralnej kości? Czym jest badanie densytometryczne i kto powinien je wykonywać?

Fotolia 78347433 Subscription Monthly M

Densytometria osiowa

Według wytycznych m.in. Światowej Organizacji Zdrowia czy Międzynarodowego Towarzystwa Densytometrii Klinicznej (ISCD) badaniem diagnostycznym na podstawie, którego możemy rozpoznać osteoporozę jest densytometria techniką DXA (Dual Energy X-Ray Absorptiometry) w lokalizacji odcinka lędźwiowego kręgosłupa oraz bliższego końca kości udowej, potocznie zwanego szyjką kości udowej lub biodrem.

Densytometria osiowa jest w stanie zmierzyć masę mineralną kości z dokładnością do 1%. Badania epidemiologiczne pokazują, że stosowana od 15 lat w diagnostyce osteoporozy, ma większą skuteczność niż inne badania kontrolne. Takim przykładem jest nadciśnienie tętnicze krwi, które w 50 % skorelowane jest z udarem mózgu. Natomiast podwyższony poziom cholesterolu we krwi, występuje tylko u 30 % pacjentów, u których wystąpił zawał mięśnia sercowego. Pomimo densytometrycznego wyniku osteoporozy podczas badania innych lokalizacji tj. kości przedramienia czy kości piętowej, zaleca się powtórzenie badania w lokalizacji odcinka lędźwiowego kręgosłupa oraz bliższego końca kości udowej.

Ilościowa Tomografia Komputerowa (QCT)

Innym badaniem o równie dużej wartości diagnostycznej jest Ilościowa Tomografia Komputerowa (QCT). Obrazy w tomografii komputerowej generowane są przez komputer z pojedynczych voxeli czyli pojedynczego pomiary w jednostce objętości. Dla porównania pixel jest to jednostkowy pomiar w jednostce powierzchni. Dzięki zastosowaniu odpowiednich fantomów jesteśmy w stanie tę gęstość wyrazić w wartościach bezwzględnych masy.

Przewagą ilościowej tomografii komputerowej nad densytometrią DXA jest dokonywanie pomiarów obiektywnych w jednostkach objętości (g/cm3). Kolejnym walorem tomografii QCT jest ocena odrębna kości beleczkowej i korowej. W przypadku techniki DXA dokonuje się pomiaru sumacyjnego. W rzeczywistości kość beleczkowa i korowa różnią się od siebie budowa i funkcją. Niestety minusem badania QCT jest o wiele większa dawka promieniowania rentgenowskiego niż w badaniu densytometrycznym techniką DXA.

W trakcie badania tomografii QCT pacjent otrzymuję dawkę promieniowania bardzo zbliżoną do dawki w badaniu tomografii komputerowej klatki piersiowej. W przypadku DXA pacjent otrzymuje dawkę promieniowania rentgenowskiego porównywalną do tej, którą pobiera w ciągu doby z tzw. promieniowania tła (promieniowanie kosmiczne, promieniowanie z pierwiastków promieniotwórczych znajdujących się w skorupie Ziemi). Kolejnym minusem QCT w stosunku do DXA są względy ekonomiczne. Aparaty tomograficzne są aparatami bardzo drogimi w porównaniu do densytometrów rentgenowskich, które i tak nie należą do tanich.

Ilościowa Ultrasonografia

Kolejną metodą służącą do oceny masy mineralnej kości jest Ilościowa Ultrasonografia (QUS). W badaniu tym nie wykorzystuje się zjawiska promieniowania jonizującego jak w denstyometrii DXA i tomografii QCT, ale zjawisko ultradźwięków, a dokładnie zdolności odbijania się fal ultradźwiękowych od różnych struktur anatomicznych, w tym przypadku kości. Badanie ultrasonografii QUS wykonuję się w lokalizacji kości piętowej.

Według wytycznych Międzynarodowego Towarzystwa Densytometrii Klinicznej (ISCD), Międzynarodowego Towarzystwa Osteoporozy (IOF) oraz Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) badanie QUS nie służy do diagnostyki. Może być za to pomocnym narzędziem do oceny ryzyka złamania. Jednakże nie można na podstawie wyniku ilościowej ultrasonografii rozpoznać osteoporozy oraz włączyć leczenia. Jeśli wynik wskazuje na zaburzoną mineralizację, należy wówczas skierować na badanie densytometryczne metodą DXA w lokalizacji kręgosłupa lędźwiowego oraz bliższego końca kości udowej celem weryfikacji.

Jak sprawdza się skuteczność leczenia osteoporozy?

Badanie densytometryczne służy również do monitorowania skuteczności leczenia osteoporozy. Na podstawie zmian gęstości mineralnej kości (BMD) w badaniach kontrolnych lekarz prowadzący jest w stanie określić czy włączone leki są skuteczne czy nie. Jeśli wartość BMD uległa pogorszeniu w badaniu kontrolnym, jest to informacja dla lekarza, aby zastanowić się nad zmianą leczenia. Analogicznie jest w drugą stronę. To znaczy, jeśli wartość gęstości mineralnej kości (BMD) uległa poprawie, wówczas mamy informację o skuteczności leczenia i należy je kontynuować. W związku z tym, że badanie tomograficzne QCT służy tylko do diagnostyki, zaś badanie ultrasonograficzne QUS jest pomocne jedynie w ocenie ryzyka złamania nie możemy za ich pomocą monitorować skuteczności leczenia.

Badania pokazały, iż ilościowa tomografia komputerowa również nie nadaje się do monitoringu - między innymi dlatego, że badanie to obarczone jest o wiele większą dawką promieniowania jonizującego w porównaniu do densytometrii osiowej metodą DXA, a co za tym idzie narażałoby pacjenta na zbyt duże dawki promieniowania pochłoniętego podczas badań kontrolnych. Dodatkowo konieczne jest zastosowanie odpowiednich fantomów, aby móc ocenić masę mineralną kości. Co generuje dodatkowe koszty.

Dlatego "złotym standardem" zarówno w diagnostyce osteoporozy, jak i monitorowania skuteczności leczenia, jest badanie densytometryczne metodą DXA. Dlatego też wszystkie kobiety powyżej 60 roku życia, kobiety po menopauzie w wieku poniżej 60 roku życia z czynnikami ryzyka, mężczyźni powyżej 70 roku życia, dorośli z przebytymi złamaniami niskoenergetycznymi oraz wszystkie osoby z czynnikami ryzyka np. steroidoterapia, nadczynność tarczycy czy reumatoidalne zapalenie stawów powinny regularne wykonywać badanie densytometryczne w celu wczesnego wykrycia choroby. Badanie to powinno być również obowiązkowe dla monitorowania skuteczności terapii u osób z włączonym leczeniem osteoporozy.

 

Publikowane: 07.04.2017

Dotyczące tematu

Specjaliści w Twojej okolicy